Nga Luca Zanini, Corriere della Sera
Një studim i kohëve të fundit në “Nature Communications” dhe revistën Smithsonian konfirmon: sundimtarët e deteve të Arktikut janë vertebrorët më jetëgjatë në botë. Dhe sytë e tyre mund të ofrojnë kurën për degjenerimin makular.
Më i vjetri ende “kujton” epokën e artë, kur detet përreth dhe poshtë këtyre hapësirave të akullta përshkoheshin vetëm nga kajakët inuitë, pas zhdukjes së vendbanimeve të para vikinge në shekullin e 15-të. Disa prej tyre mund të kenë qenë dëshmitarë të mbërritjes së kolonëve të parë evropianë në ishullin më të madh jo-kontinental, të udhëhequr nga misionari Hans Egede, i cili filloi ta ungjillëzonte atë në vitin 1721. Dhe ata janë ende gjallë. Disa ekzemplarë tani mund të jenë duke dëshmuar nga thellësitë betejën për aneksimin e Extremës legjendare, Tokës së Thules që Donald Trump është i vendosur ta aneksojë në Shtetet e Bashkuara. Ata janë peshkaqenët e Groenlandës, Somniosus microcephalus, sundimtarë të deteve të Arktikut, të konsideruar si vertebrorët më jetëgjatë në botë.
Më të vjetër se dinosaurët
Ata trashëgimtarë gjigantë të grabitqarëve detarë prehistorikë të Arktikut (me sa duket evoluan nga peshqit kërcorë që i paraprinë edhe bimëve dhe dinosaurëve), të cilët Inuitët i quajnë Eqalussuaq, mund të arrijnë mosha të pabesueshme: vlerësohet të jenë mbi 500 vjeç. Ata kanë një jetëgjatësi mesatare prej rreth 400 vjetësh; disa ekzemplarë të studiuar janë datuar në 392 vjet. Prandaj, nuk është e pamundur që peshkaqenët e mëdhenj të pranishëm në fillim të shekullit të 18-të të kenë qenë dëshmitarë të zbarkimit të trupave amerikane dhe shpimeve të reja për shfrytëzimin e gazit, naftës, diamantit dhe depozitave të tokës së rrallë (lexoni artikullin e Federico Fubini këtu).
Shikim çuditërisht i mirë
Siç thekson Sara Hashemi në një raport të botuar disa ditë më parë në Smithsonian Magazine, peshkaqenët e Groenlandës ia detyrojnë jetëgjatësinë e tyre rritjes jashtëzakonisht të ngadaltë (vetëm 1 centimetër në vit; ata arrijnë pjekurinë seksuale rreth moshës 150 vjeç) dhe mekanizmave të përparuar të riparimit gjenetik të ADN-së. Ky sistem rigjenerimi parandalon përkeqësimin e shikimit, pavarësisht se jetojnë kryesisht në thellësi (ata mund të arrijnë deri në 3,000 metra nga sipërfaqja e oqeanit) ku drita mezi depërton. Disa shkencëtarë dyshonin se këto krijesa ishin praktikisht të verbëra për shkak të parazitëve bezdisës që jetonin në sytë e tyre, por studimet e fundit – të botuara më 5 janar në Nature Communications – kanë zbuluar se ato duket se kanë shikim çuditërisht të mirë falë segmenteve të ADN-së që u lejojnë atyre të riparojnë veten pothuajse gjatë gjithë jetës së tyre.
Roli i gjeneve Ercc1 dhe Ercc4
Këto gjene, ERCC1 dhe ERCC4, kodojnë proteina përgjegjëse për riparimin e fijeve të dyfishta dhe duket se janë çelësi për ruajtjen e shëndetit të retinës gjatë shekujve. Ekipi i hulumtimit zbuloi se vetëm speciet e peshkaqenëve me jetëgjatësi më të madhe posedojnë gjenin ERCC1, dhe peshkaqenët e Groenlandës kishin një sasi më të lartë të ERCC4, me shumë mundësi të përpunuar në proteina, sesa peshkaqenët e tjerë. Tani, shkencëtarët hipotetizojnë se studimi i këtyre gjeneve mund të hapë rrugën për metoda për të parandaluar problemet serioze të shikimit (të tilla si degjenerimi makular ose glaukoma) edhe tek njerëzit.
Syri në akull shihte bardh e zi
Biologia evolucionare Lily Fog e Universitetit të Bazelit (Zvicër) ishte në gjendje të shqyrtonte syrin e një Somniosus microcephalus falë një trashëgimie shkencore nga biologu detar danez i ndjerë së fundmi, John Fleng Steffensen i Universitetit të Kopenhagenit: “Ne hapëm paketën që kishte mbërritur nga kryeqyteti danez”, kujton Emily Tom, bashkautore e studimit me Fog, “dhe për habinë tonë, brenda, i mbrojtur nga akulli i thatë, ishte syri i një peshkaqeni 200-vjeçar”. Nuk tregonte shenja degjenerimi. Për më tepër, u zbulua se peshkaqenët e Groenlandës kanë shikim bardh e zi. Në të vërtetë, ndërsa shumica e vertebrorëve posedojnë dy lloje qelizash të syrit të ndjeshme ndaj dritës (kone, të cilat dallojnë ngjyrat dhe funksionojnë mirë në dritë të ndritshme, dhe shkopinj, të cilët nuk i perceptojnë ngjyrat, por funksionojnë mirë në dritë të zbehtë), peshkaqenët e Groenlandës kanë vetëm shkopinj.
Nga Eriku i Kuq te bazat antinaziste
Pas shekujsh pothuajse izolimi, krijimi i monopolit tregtar danez – Kongelige Grønlandske Handel, i cili zgjati nga viti 1776 deri në vitin 1950 – tashmë e kishte përmbysur jetën në tokë (pjesa më e madhe e ishullit është ende e mbuluar nga kapaku i akullit Arktik) dhe detet e Groenlandës. Groenlanda, siç e kishte quajtur Eriku i Kuq, e zbuloi atë në vitin 982 (pasi u dëbua nga Islanda për mizorinë e tij gjakatare) dhe filloi të krijonte vendbanime të përhershme atje në vitin 985. Pastaj, gjatë Luftës së Dytë Botërore, ishulli përjetoi një periudhë tjetër tensioni të madh kur Aleatët (në thelb Shtetet e Bashkuara) vendosën baza ushtarake atje ndërsa Danimarka ishte e pushtuar nga nazistët. Tani mosmarrëveshja mbi pretendimet e Trump mund ta përshkallëzojë një mosmarrëveshje strategjike në një luftë të re. Dëshmitarët e kujtesës së gjatë do të jenë përsëri peshkaqenët e mëdhenj të Groenlandës.
