ga Mero Baze
Reforma në Drejtësi nuk duhet lënë të dështojë. Në vitet e para të saj ajo është përballur me një sërë dështimesh, disa prej të cilave janë katastrofike, por një reformë e re do të ishte dhe më keq. Disa dështime të saj duan përgjigje të menjëhershme dhe disa të tjera një reflektim të matur që të jetë afatgjatë dhe jashtë emocioneve politike.
Mungesa e reflektimit për dështimet në Reformën në Drejtësi vjen pikësëpari nga fakti se ajo u konsiderua apriori një vepër konsensuale e klasës politike shqiptare me faktorin ndërkombëtar dhe prekja e saj u kthye në një dogmë, që në fakt po forcon dështimin e saj.
Dështimi i parë i madh i saj është stokimi prej qindra mijëra dosjesh dhe drejtësia e vonuar për qindra mijëra qytetarë, të cilët po marrin një drejtësi shumë më të keqe se ajo para vitit 2016. Praktikisht po u hiqet mundësia të marrin drejtësi.
Këtë katastrofë e prodhoi vettingu i ngadaltë dhe represiv nga një anë, rregullat anormale për zëvendësimin e tyre që ishin të kushtëzuara nga lobime meskine dhe llogari të personalizuara për emra gjyqtarësh që donin të kapnin pozita kyçe në sistem, si dhe superstruktura e rënduar e reformës që kërkonte burime njerëzore disa fish më shumë se më parë.
Të gjitha së bashku, bashkuar dhe hartën e re të gjyqësorit tërësisht të dështuar, kanë krijuar sot një situatë katastrofike në drejtësi. Praktikisht i kemi lënë qytetarët pa drejtësi.
Dje pashë që një nga këto organet qeverisëse të drejtësisë, KLGJ, iu ka kërkuar ndihmë ekspertëve ndërkombëtarë për këtë situatë katastrofike që në fakt është përgjegjësi e saj.
Përse u duhet kërkuar ndihmë ekspertëve të huaj për një banalitet që e kemi prodhuar vetë dhe mund ta zgjidhim vetë? Nëse KLGJ është e paaftë për shkak të nivelit ordiner të anëtarëve, atëherë të shkrijmë KLGJ dhe të ndërtojmë një qeveri të gjyqësorit më të aftë.
Zgjidhja është të ndërhyhet për t’u tërhequr nga dështimet. Fjala vjen, pse duhet mbrojtur me çdo kusht harta e gabuar e gjyqësorit që është një nga shkaqet që ka prodhuar stokun e dosjeve, vetëm se e ka thënë Ulsiu që është propozim i BE? Po mirë, ta zgjidhë Ulsiu me BE. Pastaj pse duhen marrë ekspertë të huaj, serbë a ku di unë çfarë, për këtë marrëzi që e kemi bërë me arrogancën tonë?
E njëjta gjë duhet bërë dhe me shtimin e burimeve njerëzore në drejtësi. Ajo duhet korrigjuar dhe nëse nuk ka më magjistratë, le të aplikohen kritere të ngjashme që fusin në sistem profesorë të drejtësisë apo ish-ekspertë të nivelit të lartë.
Pra është shumë e rëndësishme të kemi një plan B për të reaguar ndaj dështimit. Mbrojtja me çdo kusht e dështimeve, në emër të “mosprekjes së reformës”, është mosprekja e problemit që kemi krijuar dhe një situatë që në fund të fundit vret qytetarin shqiptar që nuk merr drejtësi.
Një aspekt tjetër i dështimit të Reformës në Drejtësi është fryma politike e saj. E gjithë reforma u bazua mbi entuziazmin e ndëshkimit të klasës politike, që përkufizohej si “pandëshkueshmëri”. E vërteta është se drejtësia shqiptare kishte kaluar në ekstrem duke mos trajtuar korrupsionin në nivelet e larta dhe duke krijuar perceptimin e një klase politike të paprekshme.
Por a e zgjidhi Reforma në Drejtësi këtë gjë?
Jo. Reforma në Drejtësi e politizoi më keq këtë situatë, duke vënë në qendër të saj SPAK si një organ represiv dhe duke i dhënë arkitekturës së përgjithshme të Reformës në Drejtësi fytyrën e tij. Ne mund të jemi i vetmi vend formalisht demokratik që kur flasim për drejtësi nuk kemi parasysh gjykatën, por prokurorin.
Kjo ka bërë që SPAK dhe prokurorët e tij, shumica mediokër dhe të paaftë, madje pjesë e sistemit korruptiv, të përjetojnë një superpushtet dhe të kthehen në një qendër politike vendimmarrjeje, me tipare të qarta të një nukli politik.
Shikoni strukturën e SPAK. Investimin kryesor e ka në media dhe në marrëdhënie publike. Fokusin kryesor e ka si të denoncojë paraprakisht të thirrurit për hetime, si t’i diskreditojë ata publikisht ndërkohë që heton dhe madje si t’i ekspozojë si të poshtëruar në një paradë të turpshme para kamerave, duke lajmëruar gazetarët t’i filmojnë, duke shkelur çdo prezumim pafajësie dhe duke i bërë ata të ndjehen të poshtëruar dhe pa shpresë për drejtësi.
Këto janë tipare të një organizate politike dhe jo institucioni drejtësie. Madje këto janë tipare të një linçimi politik me elementë të qartë diktatorialë.
Më tej akoma kemi raste ekstreme të sjelljes së prokurorëve të SPAK të përfshirë në beteja personale me të akuzuarit, duke u përleshur me ta në sallën e gjyqit. Por rasti më ekstrem ka qenë ai kur prokurori i SPAK ka arsyetuar me shkrim se një i akuzuar duhet të qëndrojë në burg, pasi ai ka lobuar me avokatë në SHBA kundër tyre.
Pra me arsyetimin zyrtar që kanë bërë, janë kthyer në kohën kur Enver Hoxha ndaloi avokatin duke e quajtur propagandë, dhe i kanë ndaluar daljen në liri se ai rrezikon të mbrohet.
Kjo nuk është vetëm shkelje e parimit të prezumimit të pafajësisë, por është vendosmëri për t’i cenuar liritë themelore një të akuzuari dhe për ta orientuar gjykimin e tij si element i rrezikshëm pasi kërkon të mbrohet. Kjo është kundër çdo doktrine drejtësie në botë, llogarisni dhe atë të Koresë së Veriut.
Në çdo vend të botës këta prokurorë duhet jo vetëm të liroheshin në sallë të gjyqit, por dhe të shkonin para drejtësisë, ndërkohë që ne jetojmë me kultin e represionit të tyre.
Vendosmëria e prokurorëve për të mos lejuar mbrojtjen e të akuzuarve, futja e tyre në kafaz duke cenuar mbrojtjen efektive në sallë të gjyqit, mosnjohja me aktet ligjore dhe akuzat bazuar mbi dokumente të parëndësishme me qindra mijëra faqe që të jenë të palexueshme, janë veprime të qëllimshme për mos u përballur me kauzat, por me paragjykimet e prokurorëve.
Shikoni debatin mbi kafazin në sallën e gjyqit. Një palë thotë është kompetencë e Drejtorisë së Burgjeve, një palë thotë e gjykatës, por askund nuk është në ligj. Pra është në vullnetin e një gjyqtari apo drejtori.
Ndërkohë askush nuk pyet për të drejtën themelore që ka i akuzuari për mbrojtje efektive, të komunikojë me avokatin dhe të jetë interaktiv në seancë.
Dhe si duhet të reflektohet?
E mira është që Reforma në Drejtësi të konsiderohet një proces që duhet korrigjuar rrugës dhe jo duke pritur katastrofën.
Fjala vjen, nisma për të rregulluar Kodin Penal përfundoi në një situatë banale, ku Ulsiu nga 450 nene bëri 1000 nene, të pakoordinuara dhe me Kodin e Procedurës Penale, ku çdo lëvizje mund të prodhojë një hata të re dhe më të rëndë.
Korrigjimet duhet të jenë kirurgjikale për nga saktësia, me qëllim që drejtësia të mos dalë e vdekur nga ndërhyrja, por të shëndoshet. Dhe ajo duhet të bazohet mbi problemet konkrete që dalin rrugës dhe jo mbi planet e reja të agallarëve të drejtësisë në Shqipëri për të kapur sistemin.
Tani po afrohemi në fazën kur gabimet fatale të bëra në gjykimin e zyrtarëve të lartë do përfundojnë në Strasburg dhe aty reforma do rrëzohet përtokë. Por ajo kërkon reflektim.
Dhe nuk është se nuk ka mundësi të reflektohet, edhe me kaq vendime sa janë marrë. Por që të reflektohet duhet së pari që gjykatat të fitojnë lirinë për t’i urdhëruar me ligj prokurorisë të zbatojë ligjin.
Në seancën e fundit në GJKKO, një prokuror i SPAK e dha me lehtësinë e një kokëboshi që vendimi i Kolegjit Penal të Gjykatës së Lartë nuk i afekton praktikat e deritanishme. E thënë më thjesht: nuk duam t’ia dimë se çfarë vendimesh marrin gjykatat.
ILD, e cila është trajnuar vetëm për të fjetur, ose duhet vënë në lëvizje ose duhet ndryshuar mekanizmi ligjor që e bën atë përgjegjëse për mosndëshkim të sjelljeve të tilla flagrante kundër drejtësisë.
Pra duhet bërë i gjithë mekanizmi i reagimit ndaj dështimeve në drejtësi aktiv, me qëllim që reforma të shpëtohet.
Nëse vazhdojmë me dogmën që kjo nuk duhet prekur, atëherë do të përballemi jo vetëm me dështimin e reformës, por dhe me pamundësinë për ta korrigjuar atë, duke u kthyer në një gur Sizifi për shoqërinë shqiptare që duhet të rinisë nga e para përpjekjet për një drejtësi evropiane.
