Është bërë një lloj shaka – me dhëmbë të shtrënguar – këto ditë në qarqet e BE-së, që sa herë që liderët takohen, siç bënë këto dy ditët e fundit në Qipro – duke pritur të diskutojnë çështje praktike, si buxheti i ri i BE-së – ata përfundojnë të përfshirë nga një krizë tjetër.
Është kriza e vazhdueshme e energjisë e shkaktuar nga lufta SHBA-Izrael kundër Iranit, agresioni i Rusisë në Ukrainën fqinje, tashmë në vitin e katërt. Përkeqësimi i marrëdhënieve midis Evropës dhe Shteteve të Bashkuara, së bashku me një ndikim potencialisht shkatërrues në mbrojtje, u shfaq përsëri si një kokë Meduze.
“Pa merak,” tha kryeministri i Spanjës, Pedro Sanchez, duke u përpjekur të dukej i qetë para gazetarëve në mbërritjen e tij në samitin e liderëve. “Ne po përmbushim detyrimet tona ndaj NATO-s.”
Çfarë ndjeu nevojën të thoshte se nuk e shqetësonte?
Një email, që vinte nga Pentagoni amerikan dhe i raportuar fillimisht nga Reuters të premten, kishte dalë në publik, duke sugjeruar masa për të ndëshkuar aleatët që SHBA besonte se nuk kishin mbështetur fushatën SHBA-Izrael kundër Iranit. Emaili thoshte se SHBA mund të kërkonte pezullimin e Spanjës nga NATO për qëndrimin e saj.
Në fakt, nuk ka asnjë dispozitë në traktatet e NATO-s për të përjashtuar një vend anëtar. Dhe çdo veprim për të penguar Spanjën të mbajë role kyçe civile ose ushtarake në NATO – gjithashtu i përmendur në email si një veprim i mundshëm ndëshkues – do të duhej të merrej unanimisht nga të gjithë anëtarët e NATO-s.
Liderët e tjerë të BE-së në samitin e Qipros, që janë gjithashtu pjesë e NATO-s, dolën në mbrojtje të Spanjës. Kryeministri holandez Rob Jetten tha se donte të ishte “plotësisht i qartë” që Spanja është dhe do të mbetet një anëtare e plotë e NATO-s. Ai tha se vendet evropiane aktualisht po bëjnë “shumë” për të forcuar NATO-n, gjë që është edhe në interes të Amerikës.
Një zyrtar i lartë gjerman tha: “Spanja është anëtare e NATO-s. Dhe nuk shoh asnjë arsye pse kjo duhet të ndryshojë.”
Ndërsa kryeministrja italiane Giorgia Meloni – e cila dikur shihej aq e afërt me Donald Trump sa konsiderohej një “përkthyese” mes Evropës dhe një SHBA-je gjithnjë e më të irrituar – kritikoi tensionet midis Uashingtonit dhe Madridit si “aspak pozitive”.
Opinioni publik në rritje në Itali, si në gjithë Evropën, është kthyer kundër Donald Trump. Meloni ndihet e detyruar të mbajë qëndrim kundër ish-aleatit të saj të afërt, duke tërhequr zemërimin e tij edhe ndaj Romës.
Kryeministrja italiane i ka mohuar SHBA-së lejen për të përdorur bazën ajrore Sigonella në Siçili për operacione ushtarake kundër Iranit. Si kryetare e një qeverie të një vendi që e konsideron veten kulturalisht katolik, ajo gjithashtu i quajti “të papranueshme” komentet fyese të Donald Trump ndaj Papës. Presidenti Trump, i cili më parë e konsideronte Melonin “një nga liderët e vërtetë të botës”, reagoi duke thënë për një gazetë italiane se “ajo është e papranueshme” dhe “nuk është më e njëjta person”.
Emaili i rrjedhur nga Pentagoni sugjeronte gjithashtu një goditje të mundshme ndaj një ish-“aleati special”, dhe anëtari të NATO-s, Mbretërisë së Bashkuar – duke rishikuar qëndrimin e SHBA-së mbi pretendimin e saj për Ishujt Falkland në Atlantikun Jugor, të cilët pretendohen edhe nga Argjentina.
Pse?
Donald Trump ka mbetur i zemëruar me kryeministrin britanik Sir Keir Starmer që nga momenti kur ai fillimisht refuzoi një kërkesë për përdorimin e bazave ushtarake britanike para sulmeve ndaj Iranit në shkurt. Mbretëria e Bashkuar tani ka lejuar përdorimin e bazave për sulme ndaj objektivave iraniane dhe avionët RAF kanë marrë pjesë në misione për të rrëzuar dronë iranianë.
Por Starmer këmbëngul se një përfshirje më e madhe në luftë dhe bllokada aktuale e porteve iraniane nuk janë në interes të Mbretërisë së Bashkuar. Trump e ka sulmuar vazhdimisht për këtë.
Sa i përket Spanjës, Trump duket veçanërisht i zemëruar.
Kryeministri Sanchez ka qenë i zëshëm kundër sulmeve SHBA-Izrael ndaj Iranit që në fillim, duke i quajtur ato të paligjshme sipas së drejtës ndërkombëtare. Ai refuzoi menjëherë përdorimin e bazave të përbashkëta SHBA-Spanjë për operacione kundër Iranit. Kjo çoi në kërcënime për sanksione tregtare nga Trump. Sanchez kishte irrituar më parë Uashingtonin duke qenë i vetmi anëtar i NATO-s që refuzoi kërkesën e Trump për rritjen e shpenzimeve të mbrojtjes në 5% të PBB-së.
Spanja e ka hedhur poshtë emailin e rrjedhur. Sanchez tha: “Ne nuk punojmë mbi bazën e emaileve. Ne punojmë me dokumente zyrtare dhe qëndrime zyrtare të qeverisë së Shteteve të Bashkuara.”
Emaili tregon një “keqkuptim themelor” në administratën Trump për atë që është dhe bën NATO, sipas Camille Grande, ish-ndihmës sekretar i përgjithshëm i NATO-s për investimet në mbrojtje.
“A janë evropianët mjaftueshëm të rreshtuar me SHBA sipas shijeve të Trump?” është pyetja e gabuar, sipas Grande. Aleanca bazohet në konsensus, jo drejtohet nga SHBA.
Ai e krahason Trump me një pronar që kërkon të dëbojë qiramarrësit nëse nuk paguajnë sipas mendimit të tij. Por NATO nuk është ndërtesa e Trump.
Edhe më ashpër, presidenti francez Emmanuel Macron e ka akuzuar Trump se po “zbraz” NATO-n duke e minuar publikisht.
Trump shpesh e quan NATO-n një “tigër prej letre” dhe ka kërcënuar të largohet nga aleanca, duke thënë se ajo është një “rrugë njëkahëshe”.
“Kemi për t’i mbrojtur, por ata nuk bëjnë asgjë për ne,” ka shkruar ai.
Këto shfaqje publike të përçarjes janë gërryese dhe potencialisht shumë të dëmshme për mbrojtjen e Evropës.
Vendet në lindje të kontinentit ndihen të kërcënuara nga një Rusi ekspansioniste. Ekonomia e saj e luftës po përforcohet nga të ardhurat e larta nga eksporti i naftës, falë krizës energjetike të shkaktuar nga bllokimi i ngushticës së Hormuzit nga Irani – dhe kundërbllokadës amerikane.
Kryeministri i Polonisë, Donald Tusk, vuri në dyshim hapur këtë javë nëse SHBA do t’u vinte në ndihmë aleatëve në rast sulmi, siç parashikon Neni 5 i NATO-s.
NATO vlerëson se Rusia mund të jetë gati të sulmojë një vend anëtar brenda tre vitesh. Shërbimi i inteligjencës ushtarake holandeze MIVD tha se pas përfundimit të luftës në Ukrainë, Moska mund të nisë një konflikt rajonal kundër NATO-s brenda një viti.
“Objektivi rus nuk do të ishte të mposhtte NATO-n ushtarakisht, por ta përçante politikisht përmes fitimeve territoriale të kufizuara. Nëse është e nevojshme, nën kërcënimin e armëve bërthamore,” thuhet në raport.
Estonia, një vend i vogël me shpenzime të larta për mbrojtjen dhe anëtar i NATO-s, mori një goditje këtë javë. Pentagoni i tha se do të vonojë dorëzimin e një sistemi të avancuar raketor që Estonia kishte blerë nga SHBA.
Ambasada amerikane në Tallinn e kishte quajtur këtë “një nga përmirësimet më të rëndësishme në historinë ushtarake të Estonisë”. Tani vendi ndihet i ekspozuar.
Sekretari amerikan i mbrojtjes Pete Hegseth kishte sugjeruar më parë se administrata Trump po i ndante aleatët në “të mirë” dhe “të këqij”.
“Aleatët model që kontribuojnë si Izraeli, Koreja e Jugut, Polonia, Gjermania, vendet baltike dhe të tjerë do të marrin favor të veçantë. Ata që nuk kontribuojnë do të përballen me pasoja,” tha ai.
“Presidenti është i zemëruar me evropianët që nuk mbështetën luftën në Iran. Por masa ndëshkuese si reduktimi i pranisë ushtarake në Spanjë duken të tepruara,” tha ish-ambasadorja amerikane në NATO Julianne Smith.
Ajo paralajmëroi se këto masa mund të dëmtojnë rëndë marrëdhëniet transatlantike dhe të hedhin hije mbi samitin e ardhshëm të NATO-s.
Në samitin e BE-së në Qipro, liderët madje diskutuan mundësinë e përdorimit të nenit 42.7 të traktatit të BE-së për mbrojtje të ndërsjellë, nëse Neni 5 i NATO-s do të bëhej i pavlefshëm gjatë presidencës së Trump./BBC
